در بیمه‌های عمر و سرمایه‌گذاری، سود فنی مفهومی متفاوت از سود فنی در بیمه‌های غیرزندگی دارد. سود فنی بیمه عمر، نرخ بهره‌ای است که شرکت بیمه برای محاسبه و افزایش ذخایر ریاضی (Mathematical Reserve) بیمه‌نامه‌های عمر در نظر می‌گیرد و پرداخت آن را به بیمه‌گزار تضمین می‌کند.
نقش و ماهیت سود فنی بیمه عمر
ذخیره ریاضی بخشی از اندوخته بیمه‌گزار است که در طول دوره قرارداد و با پرداخت حق‌بیمه‌های پس‌اندازی (بخشی از حق‌بیمه که صرف پوشش خطر فوت و هزینه‌ها نمی‌شود) تشکیل می‌شود. شرکت بیمه موظف است به این اندوخته، با نرخ مشخصی سود تعلق دهد. این نرخ همان سود فنی است و نقش آن به شرح زیر است:
- کف تضمین‌شده سود: شرکت بیمه متعهد می‌شود فارغ از عملکرد نهایی و واقعی سرمایه‌گذاری خود، این نرخ را به اندوخته بیمه‌گزار اضافه کند. به همین دلیل به آن سود تضمینی هم می‌گویند.
- مبنای محاسبه اکچوئری: سود فنی در فرمول‌های اکچوئری برای تعیین حق‌بیمه، ارزش بازخرید و ذخایر ریاضی استفاده می‌شود.
سود فنی و مشارکت در منافع
نکته مهم این است که سود فنی، سقف سود بیمه‌نامه نیست؛ بلکه حداقل آن است. اگر سود حاصل از سرمایه‌گذاری واقعی شرکت بیمه بیش از نرخ سود فنی باشد، مازاد این سود در قالب «مشارکت در منافع» بین بیمه‌گزاران تقسیم می‌شود. به این ترتیب:
- سود فنی (تضمینی): بخش قطعی و تضمین‌شده سود که شرکت بیمه ملزم به پرداخت آن است.
- مشارکت در منافع: سود اضافه‌ای که به عملکرد واقعی سرمایه‌گذاری شرکت وابسته است و تضمین‌شده نیست.
نکته مهم (نظارتی)
حداکثر نرخ سود فنی در ایران توسط بیمه مرکزی تعیین و ابلاغ می‌شود و شرکت‌های بیمه اجازه ندارند از این سقف عبور کنند. به‌عنوان نمونه، طبق آیین‌نامه‌های شورای عالی بیمه، نرخ سود فنی در سال‌های ابتدایی اعتبار بیمه‌نامه بالاتر (مثلاً ۱۶ درصد در دو سال اول) و در سال‌های بعدی کمتر (مثلاً ۱۳ و سپس ۱۰ درصد) است. هدف از این سازوکار، جلوگیری از رقابت ناسالم بیمه‌گران در تعهد به نرخ‌های غیرواقعی سود است که می‌تواند توانگری مالی شرکت‌ها را تهدید کند.
به طور خلاصه، سود فنی بیمه عمر هم نرخ بهره پایه و تضمین‌شده برای اندوخته بیمه‌گزار و هم ابزار نظارتی برای کنترل ریسک مالی و توانگری شرکت‌های بیمه است.