ذخیره ریاضی مبلغی است که بیمه‌گر در بیمه‌های عمر و سایر بیمه‌های بلندمدت، به‌تدریج و بر اساس محاسبات اکچوئری (Actuarial) برای ایفای تعهدات آینده خود تشکیل می‌دهد. این ذخیره یکی از مهم‌ترین اجزای ذخایر فنی (Technical Reserves) است و به‌طور کلی از تفاوت بین ارزش فعلی تعهدات آینده بیمه‌گر و ارزش فعلی حق‌بیمه‌های آتی مورد انتظار به دست می‌آید.
ذخیره ریاضی با تخصیص بخشی از حق‌بیمه تشکیل می‌شود و در طول مدت قرارداد، تحت‌تاثیر عواملی مانند موارد زیر قرار دارد:
- ادامه پرداخت حق‌بیمه
- افزایش سن بیمه‌شده
- تغییر میزان تعهدات بیمه‌گر
- نرخ بهره فنی (Technical Interest Rate) و بازده سرمایه‌گذاری
- هزینه‌های بیمه‌گری و سایر مفروضات اکچوئری
در سال‌های ابتدایی قرارداد، ذخیره ریاضی معمولا اندک است؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از حق‌بیمه صرف پوشش خطر و هزینه‌های بیمه‌گری می‌شود. با گذشت زمان، این ذخیره افزایش پیدا می‌کند و به پشتوانه‌ای برای ایفای تعهدات بلندمدت بیمه‌گر تبدیل می‌شود.
کاربردهای قراردادی
در بسیاری از بیمه‌های عمر، برخی حقوق مالی بیمه‌گزار بر اساس ذخیره ریاضی یا اندوخته مرتبط با بیمه‌نامه تعیین می‌شود، از جمله:
- ارزش بازخرید بیمه‌نامه
- امکان دریافت وام
- کاهش تعهدات بیمه‌گر
- تبدیل بیمه‌نامه به قراردادی با سرمایه یا پوشش کمتر
- تعیین بخشی از منافع و مزایای قابل‌پرداخت طبق شرایط بیمه‌نامه
البته ذخیره ریاضی با ارزش بازخرید یا اندوخته قابل‌پرداخت به بیمه‌گزار یکسان نیست؛ زیرا ارزش بازخرید ممکن است پس از کسر هزینه‌ها، بدهی‌ها و سایر اقلام مقرر در شرایط بیمه‌نامه محاسبه شود. بنابراین، مبلغ و نحوه استفاده از آن به مفاد قرارداد و مقررات بیمه‌ای بستگی دارد.
ذخیره ریاضی علاوه بر نقش حسابداری و مالی، یکی از شاخص‌های مهم سنجش تعهدات بلندمدت و توانگری (Solvency) شرکت بیمه در بیمه‌های زندگی است.