اصل علیت یا سبب بلافصل خسارت از اصول مهم در حقوق بیمه است و بیان می‌کند که تعهد بیمه‌گر به جبران خسارت زمانی محقق می‌شود که علت مستقیم، موثر و غالب خسارت، یکی از خطرات تحت پوشش بیمه‌نامه باشد. در ادبیات حقوق بیمه، این مفهوم با عنوان‌های علت نزدیک (Proximate Cause)، علت مستقیم (Direct Cause) یا سبب بلافصل نیز شناخته می‌شود.
در بسیاری از پرونده‌های خسارت، وقوع زیان نتیجه زنجیره‌ای از عوامل گوناگون است. در این وضعیت، صرف وجود یک خطر بیمه‌شده در میان عوامل، برای ایجاد مسئولیت بیمه‌گر کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام عامل، نقش حقوقی اصلی و تعیین‌کننده را در ایجاد خسارت داشته است. اگر سبب بلافصل، خطر تحت پوشش باشد، خسارت مطابق شرایط بیمه‌نامه قابل جبران خواهد بود؛ اما اگر علت غالب و موثر، خارج از پوشش بیمه باشد، بیمه‌گر ممکن است تعهدی به پرداخت نداشته باشد.
تشخیص سبب بلافصل معمولا بر پایه مجموعه‌ای از عوامل انجام می‌شود، از جمله:
- اوضاع و احوال خاص هر حادثه
- گزارش‌های کارشناسی و فنی
- مفاد بیمه‌نامه و استثنائات آن
- قواعد عمومی حقوق قراردادها و بیمه
در این ارزیابی، صرف تقدم یا تاخر زمانی یک عامل، معیار قطعی برای تعیین علت موثر نیست؛ بلکه باید رابطه واقعی و حقوقی میان عامل حادثه و خسارت احراز شود. به همین دلیل، اصل علیت در عمل نقش مهمی در تفسیر پوشش بیمه‌ای، احراز مسئولیت بیمه‌گر و رسیدگی به اختلافات خسارت دارد.
در حقوق بیمه ایران، مفهوم اصل علیت به‌صورت صریح در متن قانون بیمه ۱۳۱۶ با همین عنوان نیامده است، اما در منابع آموزشی و تحلیلی حقوق بیمه به‌عنوان یکی از مبانی مهم مسئولیت بیمه‌گر تبیین می‌شود.