حمل به دفعات یا پارت‌شیپمنت (Part Shipment) به فرایندی در تجارت و حمل‌ونقل بین‌الملل گفته می‌شود که در آن، محموله متعلق به یک قرارداد خرید، سفارش یا اعتبار اسنادی (LC)، به‌جای ارسال یک‌باره، در چند مرحله (پارتی‌های مختلف) و تحت چند بارنامه مجزا به مقصد فرستاده می‌شود. این اقدام معمولاً به دلایلی نظیر آماده نبودن هم‌زمان کل حجم سفارش در خط تولید، ظرفیت محدود وسیله حمل، مدیریت نقدینگی خریدار یا محدودیت انبارداری در مقصد انجام می‌گیرد.
وضعیت پوشش و الزامات بیمه‌ای
در بیمه باربری، اجرای پارت‌شیپمنت بر ارزیابی ریسک، محاسبه سرمایه در خطر و اعتبار تعهدات بیمه‌گر تأثیر مستقیم دارد:
- تصریح در شرایط خصوصی بیمه‌نامه: مجاز یا غیرمجاز بودن پارت‌شیپمنت باید به‌صورت شفاف در شرایط خصوصی بیمه‌نامه درج شود. در صورت مجاز بودن، شرکت بیمه پوشش لازم را برای ارسال تدریجی کالا فراهم می‌کند.
- تعهد بیمه‌گزار به اعلام اطلاعات (ماده ۴ آیین‌نامه شماره ۷۹ بیمه مرکزی): طبق شرایط عمومی بیمه باربری، بیمه‌گزار موظف است جزئیات هر محموله، از جمله مشخصات وسیله حمل، تاریخ حرکت، بندر یا مبدأ حرکت و به‌ویژه «حداکثر ارزش کالا در هر مرحله از حمل» را پیش از حرکت یا بلافاصله پس از آغاز حمل، به شرکت بیمه اعلام کند.
- استفاده از قراردادهای باز یا عمومی (Open Cover / Open Policy): در پروژه‌ها و خریدهای حجیم که کالا در چند نوبت وارد می‌شود، معمولاً یک قرارداد بیمه کلی تنظیم می‌شود. در این روش، با ارسال هر بخش از بار، بیمه‌گزار مشخصات آن پارت را اعلام می‌کند و شرکت بیمه برای همان بخش، گواهی بیمه (Certificate of Insurance) صادر می‌کند تا سرمایه کل قرارداد به‌تدریج مستهلک شود.
- خسارت کلی هر بخش (Total Loss of Part): در برخی بیمه‌نامه‌ها با شرایط خاص یا در پوشش‌های پایه، مانند شرط خسارت کلی، ممکن است توافق شود که اگر یک پارت یا بخش مجزا از محموله در یک حادثه به‌طور کامل از بین برود، خسارت آن به‌عنوان تلف کامل همان بخش محاسبه و جبران شود.
پیامدهای حمل به دفعات بدون توافق با بیمه‌گر
اگر بیمه‌نامه بر مبنای «حمل یکجا» صادر شده باشد و بیمه‌گزار بدون اطلاع و تأیید قبلی بیمه‌گر کالا را در چند نوبت حمل کند:
- تشدید خطر و نقض اصل حسن نیت: تغییر برنامه ارسال بدون هماهنگی، ممکن است تشدید خطر یا تغییر شرایط توافق تلقی شود.
- مشکلات کنترل حد غرامت و ظرفیت نگهداری: بیمه‌گر ظرفیت نگهداری ریسک و پوشش‌های اتکایی خود را بر مبنای ارزش هر سفر تنظیم می‌کند؛ از این رو، پراکندگی محموله در چند وسیله و چند زمان متفاوت، محاسبات پوشش اتکایی را با چالش روبه‌رو می‌کند و در زمان خسارت، شرکت بیمه می‌تواند از پرداخت خسارت خودداری کند یا آن را به نسبت سرمایه و حق‌بیمه پرداخت‌شده تعدیل کند.
تفاوت حمل به دفعات با ترانشیپمنت
- پارت‌شیپمنت (حمل به دفعات): کل بار به چند بخش مجزا تقسیم می‌شود و در چند نوبت جداگانه ارسال می‌شود.
- ترانشیپمنت (حمل با بارگیری مجدد): بار در میانه مسیر از یک وسیله نقلیه به وسیله نقلیه دیگر منتقل می‌شود، بدون اینکه الزاماً به چند محموله تقسیم شده باشد.