راهن شخص حقیقی یا حقوقی‌ای است که مال منقول یا غیرمنقول خود را برای تضمین پرداخت بدهی یا انجام تعهد، به‌عنوان وثیقه در اختیار طلبکار یا وام‌دهنده (مرتهن) قرار می‌دهد.
بر اساس ماده ۷۷۱ قانون مدنی، رهن قراردادی است که به‌موجب آن، بدهکار مالی را برای وثیقه به طلبکار می‌دهد. در این قرارداد، بدهکار را راهن و طلبکار را مرتهن می‌نامند.
جایگاه راهن در قراردادهای بیمه
در صنعت بیمه، به‌ویژه در بیمه‌های اموال و مسئولیت، مانند بیمه آتش‌سوزی ساختمان‌ها یا ماشین‌آلات صنعتی، وضعیت راهن و مال در رهن اهمیت دارد:
- مالکیت موضوع بیمه: راهن همچنان مالک مال وثیقه‌شده است و می‌تواند آن را بیمه کند؛ زیرا در صورت تخریب یا آسیب‌دیدن مال، متحمل زیان اقتصادی مستقیم می‌شود و نسبت به آن نفع بیمه‌ای (Insurable Interest) دارد.
- نقش راهن به‌عنوان بیمه‌گزار (Policyholder): در بسیاری از تسهیلات بانکی، بانک از وام‌گیرنده می‌خواهد ملک یا تجهیزات مورد نظر را در برابر آتش‌سوزی بیمه کند. در این حالت، راهن بیمه‌گزار قرارداد است و حق‌بیمه را پرداخت می‌کند؛ درحالی‌که بانک یا نهاد تسهیلات‌دهنده (مرتهن) به‌عنوان ذی‌نفع خسارت (Loss Payee) در بیمه‌نامه درج می‌شود.
- حق بیمه‌کردن مال توسط مرتهن (ماده ۷ قانون بیمه مصوب ۱۳۱۶): طبق ماده ۷ قانون بیمه، اگر راهن مال مورد رهن را بیمه نکند، مرتهن نیز می‌تواند آن را مستقلاً بیمه کند. در صورت وقوع حادثه، نحوه پرداخت غرامت و تخصیص آن به تسویه بدهی مرتهن و پرداخت باقی‌مانده به راهن، تابع مقررات قانونی و شرایط قرارداد بیمه است.
تکالیف شرکت بیمه در قبال حقوق راهن و مرتهن
بر اساس مقررات بیمه و شرایط بیمه‌نامه، از جمله شرایط عمومی بیمه آتش‌سوزی، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
- اطلاع‌رسانی درباره وضعیت رهن: راهن باید در زمان صدور بیمه‌نامه یا هنگام ایجاد رهن، اطلاعات مربوط به وضعیت رهن و مشخصات مرتهن را مطابق شرایط بیمه‌نامه به شرکت بیمه اعلام کند.
- رعایت حقوق طلبکار هنگام پرداخت خسارت: اگر مال در رهن آسیب ببیند، نحوه پرداخت خسارت به مرتهن و راهن به شرایط بیمه‌نامه، میزان بدهی باقی‌مانده و مقررات مربوط بستگی دارد. در مواردی که حقوق مرتهن در بیمه‌نامه به رسمیت شناخته شده باشد، سهم او از خسارت با رعایت این شرایط پرداخت می‌شود و مبلغ باقی‌مانده، در صورت وجود، به راهن تعلق می‌گیرد.
- انتقال حقوق قانونی به بیمه‌گر (قاعده قائم‌مقامی یا Subrogation): اگر شخص ثالثی مسئول وقوع حادثه باشد، بیمه‌گر پس از پرداخت خسارت و در حدود مبلغ پرداخت‌شده، می‌تواند طبق مقررات قانونی و شرایط بیمه‌نامه برای مطالبه خسارت به مسئول حادثه مراجعه کند.