تعدیل فرایندی است که طی آن شرایط، تعهدات، سرمایه یا حق‌بیمه در یک قرارداد بیمه بازنگری و متناسب با شرایط روز اصلاح می‌شود. هدف اصلی تعدیل، برقراری تعادل مالی و فنی میان «ریسک واقعی» و «تعهدات بیمه‌گر» است تا در اثر گذشت زمان، تورم یا تغییر در ویژگی‌های مورد بیمه، منافع هیچ‌یک از طرفین قرارداد متضرر نشود.
این مفهوم بسته به رشته و شرایط بیمه‌ای، در چند بخش اصلی کاربرد دارد:
۱. تعدیل حق‌بیمه ناشی از تغییر سطح خطر (تشدید یا تخفیف خطر)
وقتی در طول دوره بیمه‌نامه، شرایط موضوع بیمه به شکلی تغییر کند که احتمال وقوع خسارت کمتر یا بیشتر شود، حق‌بیمه باید اصلاح شود:
- در صورت تشدید خطر: اگر تغییراتی رخ دهد که ریسک خسارت را بالا ببرد (مانند تغییر کاربری ساختمان از مسکونی به کارگاه تولیدی)، بیمه‌گزار موظف است این موضوع را به شرکت بیمه اطلاع دهد. در این حالت، بیمه‌گر با صدور یک «الحاقیه» حق‌بیمه اضافی مطالبه می‌کند.
- در صورت تخفیف یا کاهش خطر: اگر تمهیدات ایمنی جدیدی اضافه شود یا بخشی از عوامل پرخطر حذف شوند، بیمه‌گزار می‌تواند تقاضای کاهش حق‌بیمه کند و بخشی از حق‌بیمه پرداختی به او بازگردانده می‌شود.
۲. تعدیل سرمایه در بیمه‌های مهندسی و پروژه‌ای (Escalation)
در قراردادهای بیمه مهندسی (مانند تمام‌خطر پیمانکاران CAR یا تمام‌خطر نصب EAR) که پروژه‌ها چند سال به طول می‌انجامند، افزایش قیمت مصالح، کالاها و دستمزدها باعث می‌شود ارزش واقعی روز پروژه از رقم درج‌شده در ابتدای قرارداد بیشتر شود.
- برای جلوگیری از اعمال «قاعده نسبی سرمایه» (ماده ۱۰ قانون بیمه) هنگام خسارت، بندی به‌نام کلوز تعدیل به بیمه‌نامه افزوده می‌شود.
- بیمه‌گزار با پرداخت حق‌بیمه مربوطه، درصدی مشخص (معمولاً بین ۱۰ تا ۳۰ درصد مبلغ اولیه پروژه) را به عنوان سقف تعدیل در نظر می‌گیرد تا خسارت‌های احتمالی با قیمت و ارزش روز بازسازی محاسبه و پرداخت شوند.
۳. تعدیل سرمایه و حق‌بیمه در بیمه‌های زندگی (پوشش تورم)
در بیمه‌های عمر و زندگی که قراردادهایی بلندمدت (مثلاً ۱۰ تا ۳۰ ساله) هستند، تورم می‌تواند ارزش اندوخته و سرمایه فوت را کاهش دهد.
- خریدار بیمه می‌تواند در ابتدای قرارداد، ضریب تعدیل سالانه (معمولاً بین ۵ تا ۲۵ درصد) انتخاب کند.
- با اعمال این ضریب، هر سال به صورت خودکار حق‌بیمه پرداختی و به همان نسبت سرمایه فوت و اندوخته ریاضی بیمه‌گزار افزایش پیدا می‌کند تا ارزش واقعی پول در طول زمان حفظ شود.
۴. تعدیل خسارت (Loss Adjustment)
در ادبیات بیمه، به ارزیابی تخصصی و تعیین رقم دقیق خسارت قابل پرداخت توسط ارزیاب رسمی خسارت (Loss Adjuster) نیز تعدیل خسارت می‌گویند:
- کارشناس با بررسی آسیب‌های وارده، کسر استهلاک، اعمال فرانشیز و لحاظ شرایط قانونی و قراردادی، رقم ناخالص خسارت ادعایی را تعدیل و مبلغ خالص و نهایی پرداخت را مشخص می‌کند.