در حال فروش بیمه بدنه به مشتری هستید؛ با نگرانی میپرسد: «اگر تصادف کنم، شرکت بیمه همه خسارت را میدهد یا خودم هم باید پولی بدهم؟». اگر نتوانید مفهوم فرانشیز را شفاف و ساده توضیح دهید، اعتماد مشتری از بین میرود. البته نگران نباشید. این راهنما از مجله آکادمی ازکی سلر برای همین موقعیتها نوشته شده است. بهعنوان نماینده یا فروشنده بیمه، فرانشیز را درست بفهمید تا آن را به زبان ساده به بیمهگزار منتقل کنید.
فرانشیز بیمه چیست؟
فرانشیز بیمه بخشی از خسارت است که پرداختش طبق شرایط بیمهنامه برعهده بیمهگزار قرار میگیرد. پس شرکت بیمه نسبت به پرداخت این خسارت تعهدی ندارد. این اصطلاح از واژه فرانسوی Franchise گرفته شده است. البته معادلش در زبان انگلیسی واژه Deductible است و با همین عنوان در صنعت بیمه کاربرد دارد. فرانشیز باعث میشود که بیمهگزار در مدیریت ریسک مشارکت کند. همچنین از اعلام خسارتهای جزئی غیرضروری جلوگیری میشود و هزینههای اداری شرکت بیمه هم کاهش مییابند.
برای مثال فرض میکنیم که خسارت واردشده ۲۰ میلیون تومان است. فرانشیز بیمهنامه هم %۱۰ تعیین کردهایم. در این شرایط بیمهگزار ۲ میلیون تومان میپردازید. شرکت بیمه ۱۸ میلیون تومان باقیمانده را (تا سقف تعهدات) جبران میکند.
فرانشیز چطور در بیمهنامه تعیین میشود؟
فرانشیز طبق توافق طرفین و شرایط قرارداد در بیمهنامه تعیین میشود. معمولاً فرانشیز را بهشکل درصدی از خسارت یا مبلغ ثابت مشخص تعریف میکنند؛ البته گاهی ترکیبی از هر دو هم است. میزان آن به نوع پوشش (اصلی یا اضافی)، نوع خسارت و احتمال آسیبدیدگی بستگی دارد. مقدار دقیق فرانشیز را میتوانید در شرایط عمومی و خصوصی بیمهنامه (شرایط خاص توافقشده) ببینید. نکته بسیار مهم این است که میزان فرانشیز باید قبل از فروش برای بیمهگزار کاملاً شفاف باشد. با این کار در زمان خسارت هیچ سوءتفاهمی ایجاد نمیشود.
فرانشیز در کدام بیمهها وجود دارد؟
فرانشیز در اکثر رشتههای بیمهای وجود دارد؛ اما نحوه اعمال و میزان آن متفاوت است. بهطورکلی فرانشیز بیمه بیشتر در بیمههای خودرو کاربرد دارد.
در جدول زیر با انواع بیمه و وضعیت فرانشیز در آنها آشنا میشوید:
| نوع بیمه | وضعیت فرانشیز |
| بیمه بدنه | درصدی از خسارت؛ بین ۱۰ تا %۳۰ بسته به نوع و تعداد خسارت است. |
| بیمه شخص ثالث | فرانشیز از زیاندیده دریافت نمیشود؛ فرانشیز قابلدریافت از راننده مقصر حادثه بین ۲٫۵٪، ۵٪ و ۱۰٪ است. |
| بیمه درمان تکمیلی | معمولاً ۱۰ تا %۳۰ از هزینه درمان است. |
| بیمه آتشسوزی | در پوششهای پایه اغلب کم یا صفر؛ در خطرات تبعی (مثل زلزله) ۱ تا %۱۵ است. |
| بیمههای مهندسی | معمولاً %۱۰ هر خسارت (با حداقل فرانشیز مشخص) محاسبه میشود. |
| بیمه مسئولیت | در خسارت جانی اغلب صفر؛ در خسارت مالی بین ۱۰ تا %۲۰ است. |
فرانشیز بیمه بدنه چطور محاسبه میشود؟
محاسبه فرانشیز بیمه بدنه به شرایط بیمهنامه هر شرکت بستگی دارد. البته نوع خسارت، تعداد دفعات دریافت خسارت در دوره بیمهنامه و شرایط راننده هم تاثیر دارند. پس یادتان باشد که درصدها در همه شرکتها ثابت و یکسان نیستند.
محاسبه فرانشیز خسارتهای مختلف بیمه بدنه
طبق شرایط رایج بازار بیمه، فرانشیز برای انواع خسارت طبق لیست زیر است:
| نوع خسارت | میزان فرانشیز |
| خسارت جزئی ناشی از تصادف یا آتشسوزی – بار اول | حدود ۱۰٪ مبلغ خسارت |
| خسارت جزئی ناشی از تصادف یا آتشسوزی – بار دوم | حدود ۲۰٪ مبلغ خسارت |
| خسارت جزئی ناشی از تصادف یا آتشسوزی – بار سوم به بعد | حدود ۳۰٪ مبلغ خسارت |
| بلایای طبیعی و آتشسوزی خالص | معمولاً ۱۰٪ |
| پاشیدن اسید یا مواد شیمیایی | حدود ۳۰٪ |
| شکست شیشه | حدود ۲۰٪ ارزش شیشه |
| سرقت کلی خودرو | حدود ۲۰٪ ارزش خودرو |
توجه: درصد فرانشیز بسته به شرایط بیمهنامه و شرکت بیمه میتواند متفاوت باشد.
برای مثال فرض میکنیم خسارت جزئی یک تصادف ۲۰ میلیون تومان است. چون اولینبار بود، فرانشیز بار اول %۱۰ با حداقل ۵۰۰ هزار ریال اعمال میشود. در این شرایط سهم بیمهگزار ۲ میلیون تومان و سهم شرکت بیمه ۱۸ میلیون تومان است.
تاثیر نوع خسارت بر محاسبه میزان فرانشیز
نوع خسارت، درصد فرانشیز را تغییر میدهد. خسارتهای پرریسک مثل سرقت کلی یا شکست شیشه فرانشیز بیشتری دارند. خسارتهای مربوط به تصادفهای عادی هم از فرانشیز پایینتر برخوردارند. این تفاوت برای کنترل ریسک شرکت بیمه و تشویق بیمهگزار به مراقبت بیشتر طراحی شده است.
تاثیر تعداد دفعات دریافت خسارت
در بسیاری از بیمهنامههای بدنه خودرو شرط افزایش پلکانی فرانشیز وجود دارد. با هربار استفاده از پوشش در طول دوره بیمهنامه، درصد فرانشیز افزایش مییابد. بههمین دلیل فرانشیز به %۱۰ در بار اول، %۲۰ در بار دوم و %۳۰ در بار سوم بهبعد میرسد. این شرط برای جلوگیری از استفاده مدام و غیرضروری از بیمهنامه است.
مثلاً فرض کنید خسارت جزئی ۱۵ میلیون تومان است. در بار اول (۱۰٪) سهم بیمهگزار ۱٫۵ میلیون تومان محاسبه میشود. اگر همان بیمهنامه برای دومینبار استفاده شود، سهم او با فرانشیز %۲۰ به ۳ میلیون تومان میرسد.
فرانشیز بیمه شخص ثالث چیست؟
فرانشیز بیمه شخص ثالث، سهمی از خسارت است که شرکت بیمه از راننده مقصر بازیافت میکند. برای درک اینکه منظور ما از «بازیافت» چیست باید موضوع خسارت را دوباره مرور کنیم. شرکت بیمه خسارت کامل را به زیاندیده میپردازد. پس از پرداخت، شرکت این حق را دارد که مبلغی از خسارت پرداختشده را از راننده مقصر بگیرد. به این موضوع اصطلاحاً بازیافت کردن میگویند.
بیمه شخص ثالث در شرایط عادی هیچ فرانشیزی برای زیاندیده ندارد. با این حساب شرکت بیمه موظف است خسارت را بدون کموکسر بپردازد. اما ماده ۱۴ قانون بیمه اجباری هم وجود دارد. طبق این ماده بیمهگر یا همان شرکت بیمه میتواند درصدی از مبلغ پرداختی را از راننده مقصر مطالبه کند.
مواردی که بیمهگر میتواند به راننده مقصر رجوع کند
باز هم به ماده ۱۴ قانون بیمه اجباری شخص ثالث برمیگردیم. طبق قانون، در حوادث منجر به جرح یا فوت باید به گزارش راهنماییورانندگی یا پلیسراه رجوع شود. اگر علت اصلی وقوع تصادف یکی از تخلفات رانندگی حادثهساز باشد، بیمهگر میتواند به راننده مقصر مراجعه کند.
پایههای دریافت خسارت از راننده مقصر طبق بندهای الف، ب و پ ماده ۱۴ عبارتند از:
- در اولین حادثه ناشی از تخلف حادثهساز در طول مدت بیمهنامه: معادل %۲٫۵ از خسارتهای بدنی و مالی پرداختشده
- در دومین حادثه ناشی از تخلف حادثهساز: معادل %۵ از خسارتهای بدنی و مالی پرداختشده
- در سومین حادثه و حوادث بعدی ناشی از تخلف حادثهساز: معادل %۱۰ از خسارتهای بدنی و مالی پرداختشده
مصادیق تخلفات حادثهساز طبق ماده ۷ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی تعیین میشوند.
تفاوت فرانشیز بیمه بدنه و شخص ثالث
یادمان نرود فرانشیز در بیمه بدنه، سهم قراردادی بیمهگزار است که هنگام محاسبه خسارت کسر میشود. اما در بیمه شخص ثالث آنچه که «فرانشیز» نامیده میشود، مشابه بیمه بدنه نیست. در بیمه بدنه فرانشیز همان حق قانونی شرکت بیمه است که از راننده مقصر دریافت میشود.
برای درک کامل تفاوتهای فرانشیز در بیمه بدنه و شخص ثالث به جدول زیر نگاه کنید:
| موضوع مقایسه | بیمه بدنه | بیمه شخص ثالث |
| تعریف فرانشیز | سهم بیمهگزار از خسارت | سهم قانونی شرکت بیمه از خسارت با دریافت از راننده مقصر |
| زمان اعمال | هنگام محاسبه و پرداخت خسارت | پس از جبران کامل خسارت زیاندیده در موارد قانونی |
| مبنای تعیین | شرایط بیمهنامه، نوع خسارت و تعداد دفعات استفاده | قانون (ماده ۱۴) و مقررات مربوط به تخلفات حادثهساز |
| پرداختکننده نهایی | بیمهگزار | راننده مقصر در موارد مشمول ماده ۱۴ |
| قابلیت مدیریت توسط مشتری | امکان خرید پوشش حذف یا کاهش فرانشیز | غیرقابلتغییر |
| هدف اصلی | مشارکت بیمهگزار و کنترل خسارتهای جزئی | تنبیه راننده متخلف و تشویق به رعایت قوانین رانندگی |
فرانشیز چه تفاوتی با کسورات خسارت دارد؟
فرانشیز فقط یکی از انواع کسورات خسارت است. پس هر مبلغی که از خسارت کم میشود لزوماً فرانشیز نیست. برای اینکه این دو مفهوم مهم را از همدیگر تفکیک کنید نگاهی به جدول زیر بیندازید:
| نوع کسورات | تعریف | تفاوت با فرانشیز |
| استهلاک | کسر ارزش قطعات نو بهدلیل فرسودگی است. | مربوط به ارزیابی فنی قطعه است، نه سهم بیمهگزار از خسارت |
| کمبود سرمایه / ماده ۱۰ | یعنی خودرو کمتر از قیمت واقعیاش بیمه میشود. شرکت بیمه در هنگام خسارت مبلغ کمتری میپردازد. | فرانشیز درصد یا مبلغ مشخصی از خسارت است. اما ماده ۱۰ به کمبود سرمایه مربوط میشود. |
| سقف تعهدات | حداکثر مبلغی است که بیمهگر طبق بیمهنامه میپردازد. | فرانشیز سهم بیمهگزار از خسارت است. اما سقف تعهد، حداکثر مسئولیت بیمهگر را مشخص میکند. |
| هزینههای خارج از تعهد | خسارتها یا هزینههایی که طبق بیمهنامه تحت پوشش نیستند. | فرانشیز از خسارت تحت پوشش کسر میشود. اما هزینه خارج از تعهد اساساً قابلپرداخت نیست. |
| کسورات قانونی یا قراردادی | مبالغی که طبق قانون یا شرایط قرارداد از خسارت کسر میشوند. | هر کسر قانونی یا قراردادی الزاماً فرانشیز محسوب نمیشود. |
بهعنوان نماینده باید هنگام توضیح خسارت به بیمهگزار بگویید کدام بخش از مبلغ کسرشده فرانشیز است. همچنین توضیح دهید که کدام بخش مربوط به سایر کسورات است تا سوءتفاهم رخ ندهد.
آیا میتوان فرانشیز را حذف یا کم کرد؟
بله در بعضی از بیمهنامهها امکان حذف یا کاهش فرانشیز وجود دارد. البته این امکان در همه رشتههای بیمهای و برای همه پوششها یکسان نیست. در بیمه بدنه بسیاری از شرکتهای بیمه پوشش اختیاری «حذف فرانشیز» را ارائه میدهند. این موضوع معمولاً فقط برای اولین خسارت جزئی اعمال میشود و حقبیمه را ۵ تا %۷ افزایش میدهد. مثلاً بیمه ایران چنین قابلیتی دارد. در بیمه شخص ثالث بهدلیل ماهیت قانونی (ماده ۱۴) امکان حذف یا کاهش فرانشیز وجود ندارد. بیمههای درمان تکمیلی، آتشسوزی و بعضی از بیمههای مسئولیت هم به شرایط قرارداد و توافق طرفین بستگی دارند.
شرایط و محدودیتهای حذف فرانشیز
شرایط و محدودیتهای رایج حذف فرانشیز (مخصوصاً در بیمه بدنه) عبارتند از:
- افزایش حقبیمه
- یکبارمصرف بودن در طول مدت بیمهنامه
- داشتن حداقل ۲ سال سابقه تخفیف عدمخسارت
- محدودیتهای سنی خودرو یا سابقه گواهینامه در برخی شرکتها
- محدود بودن به خسارتهای جزئی (نه سرقت کلی یا بلایای طبیعی)
هرگز بدون توجه دقیق به شرایط بیمهنامه و شرکت بیمهگر وعده «بیمه بدون فرانشیز» را به مشتری ندهید. چونکه این موضوع کاملاً به پوششهای انتخابشده و مقررات هر شرکت بستگی دارد.
نماینده بیمه درباره فرانشیز چه چیزهایی باید به بیمهگزار بگوید؟
مفهوم فرانشیز را شفاف و واقعبینانه برای بیمهگزار توضیح دهید. با این کار هم اعتماد مشتری حفظ میشود و هم در زمان خسارت اختلاف رخ نمیدهد. بهعنوان نماینده بیمه این موضوعات را به بیمهگزار بگویید:
- میزان فرانشیز را شفاف و کامل توضیح دهید.
- وعده «بیمه همه خسارت را کامل میپردازد» را ندهید.
- بگویید فرانشیز برای پوششها یا انواع خسارتهای مختلف متفاوت است.
- بیمهگزار را به مطالعه دقیق شرایط بیمهنامه و پوششهای انتخابشده راهنمایی کنید.
- تفاوت فرانشیز با سایر کسورات (مثل استهلاک، کمبود سرمایه یا سقف تعهدات) را توضیح دهید.
- در صورت وجود شرط افزایش پلکانی، شرایط افزایش فرانشیز در خسارتهای بعدی را توضیح دهید.
- فقط درصد را نگویید؛ با یک مثال واقعی و عددی، سهم تقریبی بیمهگزار از یک خسارت فرضی را نشان دهید.
مثالهای واقعی از محاسبه فرانشیز
مبلغی که شرکت بیمه میپردازد همیشه با کل خسارت ارزیابیشده، یکسان نیست. فرانشیز و سایر کسورات باعث تفاوت این دو رقم میشوند. در ادامه چند سناریوی واقعی را بررسی میکنیم تا این موضوع شفاف شود.
سناریوی شماره ۱: خسارت ۸۰ میلیون تومانی با فرانشیز ۱۰٪
فرض میکنیم در بیمه بدنه، خسارت جزئی تصادف ۸۰ میلیون تومان ارزیابی میشود. فرانشیز بار اول هم %۱۰ است. در این شرایط سهم بیمهگزار ۸ میلیون تومان و سهم شرکت بیمه ۷۲ میلیون تومان است.
سناریوی شماره ۲: خسارتی که علاوه بر فرانشیز، استهلاک یا کسور دیگری دارد
خسارت تعویض یک قطعه ۲۵ میلیون تومان برآورد شده است. پس از کسر %۲۰ استهلاک (۵ میلیون تومان)، مبلغ قابلپرداخت به ۲۰ میلیون تومان میرسد. سپس فرانشیز ۱۰ درصدی (۲ میلیون تومان) از این مبلغ کسر میشود. شرکت بیمه ۱۸ میلیون تومان میپردازد و بیمهگزار مجموعاً ۷ میلیون تومان (استهلاک + فرانشیز) سهم دارد.
سناریوی شماره ۳: مقایسه دو بیمهنامه با فرانشیز متفاوت
دو بیمهنامه بدنه خودرو با ارزش یکسان وجود دارند. در بیمهنامه اول فرانشیز %۱۰ و در بیمهنامه دوم با پوشش حذف فرانشیز، فرانشیز صفر است. فرض میکنیم یک خسارت جزئی ۳۰ میلیونی تومان رخ میدهد. در بیمهنامه اول بیمهگزار ۳ میلیون تومان میپردازد و شرکت بیمه ۲۷ میلیون تومان سهم دارد. در بیمهنامه دوم کل ۳۰ میلیون تومان توسط شرکت بیمه پرداخت میشود (البته با حقبیمه بیشتر).
این مثالها نشان میدهد مبلغ خسارت با مبلغ نهایی پرداختی بیمهگر لزوماً یکی نیست. عوامل متعددی در محاسبه تاثیر میگذارند.
اشتباهات رایج درباره فرانشیز
مهمترین اشتباه رایج این است که بسیاری فکر میکنند فرانشیز یعنی بیمه خسارت را کامل نمیدهد. متاسفانه این موضوع را بهمعنای بیارزش بودن بیمهنامه تعبیر میکنند. درصورتیکه اینطور نیست.
در جدول زیر چند تصور نادرست را بررسی میکنیم:
| تصور اشتباه | تصور درست |
| ❌ فرانشیز یعنی بیمه خسارت را کامل نمیدهد. | ✅ فرانشیز سهم توافقشده بیمهگزار است. شرکت بیمه مازاد آن را تا سقف تعهدات میپردازد. |
| ❌ هر مبلغی که از خسارت کم شود، فرانشیز است. | ✅ خیر! استهلاک، کمبود سرمایه، سقف تعهدات و هزینههای خارج از پوشش، کسورات جداگانهای هستند. |
| ❌ فرانشیز همه بیمهنامهها یکسان است. | ✅ میزان فرانشیز بسته به نوع بیمه، شرکت بیمهگر، پوشش انتخابی و تعداد دفعات خسارت متفاوت است. |
| ❌ فرانشیز فقط در بیمه بدنه وجود دارد. | ✅ فرانشیز در بیمههای درمان تکمیلی، آتشسوزی، مهندسی، مسئولیت و موارد قانونی بیمه شخص ثالث هم وجود دارد. |
| ❌ اگر فرانشیز داشته باشم، بیمه ارزش خرید ندارد. | ✅ وجود فرانشیز معمولاً حقبیمه را کاهش میدهد. |
فرانشیز ابزاری برای شفافیت و مدیریت ریسک در بیمه است
فرانشیز بخشی از خسارت است که طبق شرایط بیمهنامه برعهده بیمهگزار قرار میگیرد. همچنین نقش مهمی در تعادل بین حقبیمه و تعهدات شرکت بیمه دارد. نحوه محاسبه در بیمه بدنه و شخص ثالث، تفاوتش با سایر کسورات و امکان حذف یا کاهش فرانشیز را جدی بگیرید. دانستن این موضوعات به شما کمک میکند که در زمان فروش بهتر عمل کنید. درک درست مفهوم فرانشیز و توضیح آن برای مشتری اعتماد مشتری را افزایش میدهد. از همه مهمتر از بروز اختلاف در زمان پرداخت خسارت هم جلوگیری میکند.
برای آشنایی با سایر مفاهیم مهم بیمه حتماً بقیه مطالب آکادمی ازکی سلر را بخوانید.
سوالات متداول
- فرانشیز بیمه چیست؟ فرانشیز بخشی از خسارت است که طبق بیمهنامه برعهده بیمهگزار است. شرکت بیمه نسبت به آن تعهدی ندارد.
- فرانشیز به عهده چه کسی است؟ پرداخت فرانشیز برعهده بیمهگزار (یا در موارد قانونی شخص ثالث، راننده مقصر) است.
- فرانشیز چطور محاسبه میشود؟ معمولاً بهشکل درصدی از مبلغ خسارت یا مبلغ ثابت (گاهی ترکیبی) طبق شرایط بیمهنامه محاسبه میشود.
- آیا بیمه بدنه فرانشیز دارد؟ بله بیمه بدنه تقریباً همیشه فرانشیز دارد که بسته به نوع و تعداد خسارت متفاوت است.
- آیا بیمه شخص ثالث فرانشیز دارد؟ در حالت عادی برای زیاندیده خیر. اما طبق ماده ۱۴ قانون در تخلفات حادثهساز، شرکت بیمه میتواند درصدی را از راننده مقصر بازیافت کند.
- تفاوت فرانشیز و استهلاک چیست؟ فرانشیز سهم بیمهگزار از خسارت است. اما استهلاک کسر ارزش قطعات به دلیل فرسودگی و عمر آنهاست.
- آیا میتوان فرانشیز بیمه بدنه را حذف کرد؟ بله. با خرید پوشش اختیاری حذف فرانشیز (معمولاً فقط برای اولین خسارت جزئی و با افزایش حقبیمه) امکانپذیر است.
- آیا فرانشیز برای همه خسارتها یکسان است؟ خیر میزان فرانشیز بسته به نوع خسارت، پوشش و تعداد دفعات استفاده متفاوت است.
- آیا هرچه فرانشیز کمتر باشد، حقبیمه بیشتر میشود؟ بله کاهش یا حذف فرانشیز باعث افزایش حقبیمه میشود.
- از کجا میزان فرانشیز بیمهنامه را بفهمیم؟ مقدار دقیق فرانشیز در شرایط عمومی و خصوصی بیمهنامه و جدول پوششها وجود دارد.
نظرات
نظر و سؤال خود را درباره این مقاله بنویسید.