اصول بیمه مجموعه‌ای از قواعد و مبانی حقوقی، فنی و اقتصادی است که قرارداد بیمه و فعالیت‌های بیمه‌گری بر پایه آن‌ها شکل می‌گیرند. این اصول، چارچوب روابط میان بیمه‌گر، بیمه‌گزار، بیمه‌شده و ذی‌نفع را تعیین می‌کنند و در تفسیر، اجرا و اعتبار قرارداد بیمه نقش اساسی دارند.
در حقوق بیمه ایران، برخی از این اصول به‌صراحت در قانون بیمه مصوب ۱۳۱۶ آمده‌اند و برخی دیگر از مبانی نظری و عملی بیمه یا مقررات خاص بیمه‌گری به دست می‌آیند. مهم‌ترین اصول بیمه عبارت‌اند از:
- اصل حد اعلای حسن نیت (Utmost Good Faith): الزام طرفین، به‌ویژه بیمه‌گزار، به ارائه صادقانه و کامل اطلاعاتی که بر ارزیابی خطر اثر می‌گذارد.
- اصل نفع بیمه‌ای (Insurable Interest): لزوم وجود نفع مشروع در حفظ و باقی‌ماندن موضوع بیمه.
- اصل جبران خسارت (Indemnity Principle): بازگرداندن وضعیت مالی زیان‌دیده به شرایط پیش از حادثه، بدون اینکه از محل بیمه سودی به دست آورد.
- اصل جانشینی (Subrogation): حق بیمه‌گر برای رجوع به مسئول حادثه، پس از پرداخت خسارت و تا میزان مبلغ پرداخت‌شده.
- اصل تعدد بیمه (Double Insurance / Insurance of the Same Risk): قواعد مربوط به زمانی که یک خطر واحد نزد بیش از یک بیمه‌گر بیمه شده باشد.
- اصل علیت (Causation / Proximate Cause): لزوم شناسایی علت موثر و مستقیم خسارت برای تعیین اینکه آیا بیمه‌گر تعهدی به پرداخت دارد یا خیر.
- اصل تعاون (Mutuality Principle): تجمیع حق‌بیمه‌های پرداختی تعداد زیادی از افراد برای توزیع خسارت میان اعضای جامعه بیمه‌ای.
- اصل اتکایی (Reinsurance Principle): توزیع بخشی از ریسک میان بیمه‌گران اتکایی برای افزایش ظرفیت نگهداری ریسک و تقویت ثبات مالی.
از میان این اصول، برخی مانند حسن نیت، نفع بیمه‌ای، تعدد بیمه، جبران خسارت و جانشینی، پشتوانه روشن قانونی دارند. برخی دیگر مانند علیت، بیشتر در دکترین حقوق بیمه (دیدگاه‌ها و تحلیل‌های تخصصی حقوق‌دانان) و رویه عملی بررسی می‌شوند. اصولی مانند اتکایی و تا حدی تعاون نیز بیشتر به ساختار اقتصادی و فنی صنعت بیمه مربوط هستند.
رعایت این اصول برای حفظ تعادل قراردادی، جلوگیری از سوءاستفاده و تضمین کارکرد حمایتی بیمه ضروری است.