ذی‌نفع شخص حقیقی یا حقوقی‌ای است که نام او در بیمه‌نامه یا الحاقیه‌های آن درج شده و حق دریافت تمام یا بخشی از سرمایه، غرامت یا منافع قرارداد بیمه را در زمان وقوع حادثه یا سررسید تعهدات دارد.
بر اساس ماده ۵ قانون بیمه مصوب ۱۳۱۶، قرارداد بیمه می‌تواند توسط مالک مال یا به نمایندگی از طرف شخص ذی‌نفع منعقد شود. در بسیاری از قراردادها، ذی‌نفع همان بیمه‌گزار یا بیمه‌شده است؛ اما این امکان وجود دارد که شخص دیگری نیز به‌عنوان دریافت‌کننده وجه تعیین شود.
ذی‌نفع در بیمه‌های اشخاص، به‌ویژه بیمه عمر و زندگی
تعیین ذی‌نفع در بیمه‌های عمر و سرمایه‌گذاری نقش مهمی در تأمین امنیت مالی خانواده و پرداخت سرمایه بیمه دارد:
- آزادی عمل بیمه‌گزار در تعیین سهم: بیمه‌گزار می‌تواند هنگام خرید بیمه‌نامه یا در طول مدت اعتبار آن، یک یا چند نفر از اعضای خانواده، شرکا یا اشخاص دیگر را با تعیین درصد سهم یا اولویت، به‌عنوان ذی‌نفع مشخص کند. امکان تغییر ذی‌نفع نیز به شرایط قرارداد و مقررات مربوط بستگی دارد.
- تفاوت با فرایند انحصار وراثت: اگر ذی‌نفع به‌طور مشخص در بیمه‌نامه تعیین شده باشد، پرداخت سرمایه بیمه عمر معمولاً بر اساس مفاد بیمه‌نامه انجام می‌شود و لزوماً به طی مراحل انحصار وراثت نیاز ندارد.
- معافیت مالیاتی: وجوه پرداختی از محل بیمه‌های عمر و زندگی، طبق مقررات مربوط، از برخی مالیات‌ها، از جمله مالیات بر ارث و مالیات بر درآمد، معاف هستند.
- تعیین وراث قانونی: اگر بیمه‌گزار شخص مشخصی را به‌عنوان ذی‌نفع تعیین نکرده باشد و در بیمه‌نامه عبارت «وراث قانونی» درج شده باشد، سرمایه بیمه طبق مقررات مربوط و با توجه به مدارک قانونی لازم به وراث پرداخت می‌شود.
ذی‌نفع در بیمه‌های اموال و مسئولیت (ارتباط با اصل نفع بیمه‌ای)
در بیمه‌های اموال، مانند آتش‌سوزی، باربری و مهندسی، ذی‌نفع باید نسبت به مال بیمه‌شده نفع بیمه‌ای (Insurable Interest) داشته باشد؛ یعنی از حفظ مال منتفع شود و در صورت آسیب‌دیدن آن، متحمل زیان مالی شود.
- بیمه‌نامه‌های مرهوناتی و تسهیلات بانکی: وقتی ملکی در رهن بانک قرار می‌گیرد، بانک به‌عنوان مرتهن و وام‌دهنده ممکن است در بیمه‌نامه آتش‌سوزی ملک به‌عنوان ذی‌نفع معرفی شود تا در صورت وقوع خسارت، مطالبات خود را طبق شرایط قرارداد از محل خسارت دریافت کند.
- قراردادهای لیزینگ و اجاره به شرط تملیک: شرکت تأمین‌کننده خودرو یا ماشین‌آلات ممکن است تا زمان تسویه کامل اقساط، به‌عنوان ذی‌نفع بیمه‌نامه بدنه یا آتش‌سوزی تعیین شود.
الزامات حقوقی و فنی ثبت ذی‌نفع
برای جلوگیری از اختلافات مالی و تأخیر در رسیدگی به پرونده‌ها، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
- ثبت دقیق مشخصات هویتی: اطلاعات هویتی، کد ملی اشخاص حقیقی، شناسه ملی اشخاص حقوقی و اطلاعات تماس ذی‌نفع باید به‌درستی در بیمه‌نامه ثبت شود.
- تعیین سهم و اولویت: در صورت وجود چند ذی‌نفع، سهم هر فرد باید به‌صورت درصدی مشخص شود و در صورت پیش‌بینی ذی‌نفعان اصلی و جایگزین، اولویت آن‌ها نیز درج شود.
- ثبت رسمی تغییرات: هرگونه تغییر در مشخصات، حذف یا جایگزینی ذی‌نفع باید مطابق شرایط بیمه‌نامه و مقررات مربوط، با درخواست بیمه‌گزار و ثبت تغییرات از سوی شرکت بیمه انجام شود تا در زمان پرداخت خسارت یا سرمایه، اختلافی ایجاد نشود.