فرانشیز (Deductible) در مفهوم رایج بیمه‌ای، بخشی از خسارت است که طبق شرایط بیمه‌نامه از تعهد بیمه‌گر خارج می‌شود و پرداخت آن بر عهده بیمه‌گزار یا بیمه‌شده قرار می‌گیرد. به زبان ساده، شرکت بیمه همه خسارت را جبران نمی‌کند و بیمه‌گزار باید سهم مشخصی از آن را خودش پرداخت کند.
برای مثال:
- اگر خسارت ۱۰۰ میلیون تومان باشد و فرانشیز ۲۰ درصد تعیین شده باشد، بیمه‌گر ۸۰ میلیون تومان پرداخت می‌کند و ۲۰ میلیون تومان بر عهده بیمه‌گزار است.
- اگر فرانشیز به‌صورت مبلغ ثابت، مثلاً ۵ میلیون تومان، تعیین شده باشد، این مبلغ از خسارت کسر می‌شود و باقی خسارت، تا سقف تعهدات بیمه‌نامه، پرداخت می‌شود.
فرانشیز در رشته‌های مختلف بیمه کاربرد دارد، از جمله:
- بیمه درمان
- بیمه بدنه خودرو
- بیمه مسئولیت
- بیمه آتش‌سوزی
- بیمه مهندسی
- برخی بیمه‌های باربری
میزان و نحوه محاسبه فرانشیز به نوع بیمه، شرایط قرارداد و ضوابط شرکت بیمه بستگی دارد. در بعضی بیمه‌نامه‌ها ممکن است برای خطرها یا پوشش‌های مختلف، فرانشیزهای متفاوتی تعیین شود یا اصلاً فرانشیزی در نظر گرفته نشود.
انواع رایج فرانشیز (Common Types of Deductibles)
در بیمه‌نامه‌ها، فرانشیز معمولاً به شکل‌های زیر تعریف می‌شود:
- فرانشیز درصدی (Percentage Deductible): سهم بیمه‌گزار به‌صورت درصدی از مبلغ خسارت محاسبه می‌شود؛ مانند ۱۰ یا ۲۰ درصد خسارت.
- فرانشیز ثابت (Fixed Deductible): مبلغ مشخصی از هر خسارت بر عهده بیمه‌گزار است؛ مانند ۵ میلیون تومان از هر خسارت.
- فرانشیز ترکیبی (Combined Deductible): سهم بیمه‌گزار از ترکیب مبلغ ثابت و درصدی از خسارت به دست می‌آید.
- فرانشیز زمانی (Time Deductible): در برخی رشته‌ها، مانند بیمه عدم‌النفع یا بعضی بیمه‌های اشخاص، پوشش بیمه پس از گذشت مدت‌زمان مشخصی آغاز می‌شود و خسارت‌های این دوره بر عهده بیمه‌گزار است.
هدف از تعیین فرانشیز (Purpose of Deductibles)
تعیین فرانشیز در بیمه‌نامه چند هدف مهم دارد:
- افزایش دقت و مسئولیت‌پذیری بیمه‌گزار در مدیریت ریسک
- کاهش خسارت‌های جزئی و کم‌اهمیت
- کاهش هزینه‌های رسیدگی و پرداخت خسارت برای شرکت بیمه
- کمک به متعادل ماندن حق‌بیمه
تفاوت فرانشیز و کاستنی (Difference Between Franchise and Deductible)
در ادبیات تخصصی بیمه، فرانشیز (Franchise) و کاستنی (Deductible) دو مفهوم متفاوت‌اند:
- فرانشیز (Franchise): اگر خسارت از حد تعیین‌شده کمتر باشد، بیمه‌گر چیزی پرداخت نمی‌کند؛ اما اگر خسارت از آن حد بیشتر باشد، کل خسارت طبق شرایط بیمه‌نامه جبران می‌شود و آن حد دوباره از خسارت کسر نمی‌شود.
- کاستنی (Deductible): سهم بیمه‌گزار همیشه از مبلغ خسارت کسر می‌شود.
بااین‌حال، در عرف صنعت بیمه ایران، واژه فرانشیز اغلب برای همان مفهوم کاستنی به کار می‌رود.