اصل جانشینی یکی از اصول بنیادین بیمه‌های غرامتی است که بر اساس آن، پس از پرداخت خسارت توسط بیمه‌گر، حق مطالبه زیان از شخص ثالث مسئول، تا میزان خسارت پرداخت‌شده، به بیمه‌گر منتقل می‌شود. به بیان دیگر، بیمه‌گر در حدود مبلغی که پرداخت کرده است، قائم‌مقام قانونی بیمه‌گزار یا بیمه‌شده در رجوع به مسئول حادثه می‌شود.
هدف این اصل آن است که:
- بیمه‌گزار بیش از خسارت واقعی خود جبران دریافت نکند؛
- بار مالی خسارت در نهایت بر عهده شخص مسئول باقی بماند؛
- از دریافت مضاعف خسارت جلوگیری شود.
در حقوق بیمه ایران، این قاعده به‌طور صریح در ماده ۳۰ قانون بیمه مصوب ۱۳۱۶ پذیرفته شده است. بر این اساس، هرگاه خسارت ناشی از فعل یا ترک فعل شخص ثالث باشد، بیمه‌گر پس از جبران خسارت می‌تواند در حدود مبلغ پرداختی، حقوق بیمه‌گزار را علیه مسئول حادثه اعمال کند. همچنین اگر بیمه‌گزار با اقدام خود این حق را از بین ببرد یا محدود کند، ممکن است در برابر بیمه‌گر مسئول جبران زیان وارد شده باشد.
اصل جانشینی عمدتا در بیمه‌های اموال و بیمه‌های مسئولیت کاربرد دارد؛ زیرا در این رشته‌ها ماهیت تعهد بیمه‌گر، جبران خسارت مالی است. در مقابل، این اصل اصولا در بیمه‌های اشخاص، به‌ویژه بیمه عمر، اجرا نمی‌شود؛ چون تعهد بیمه‌گر در این بیمه‌ها مبتنی بر جبران خسارت به معنای غرامتی نیست.
کارکردهای اصلی اصل جانشینی:
- جلوگیری از انتفاع بیش از میزان خسارت
- انتقال نهایی مسئولیت مالی به مقصر
- حفظ عدالت جبرانی در بیمه‌های غرامتی
- حمایت از نظم مسئولیت مدنی