کنسرسیوم به همکاری و ائتلاف دو یا چند شرکت یا نهاد مستقل گفته می‌شود که برای اجرای یک پروژه مشخص، سرمایه‌گذاری مشترک یا پذیرش ریسک‌های بزرگ، منابع مالی، تخصص و امکانات خود را در کنار هم قرار می‌دهند؛ بدون اینکه لزوماً استقلال و هویت حقوقی خود را از دست بدهند.
در صنعت بیمه، همکاری چند شرکت بیمه برای پوشش یک ریسک بزرگ یا پیچیده می‌تواند ظرفیت بیشتری برای پذیرش آن فراهم کند. این روش برای پروژه‌هایی مانند طرح‌های نفت و گاز، پتروشیمی، ناوگان‌های بزرگ هواپیمایی، کشتیرانی و تأسیسات سدسازی کاربرد دارد؛ به‌ویژه زمانی که پذیرش کل ریسک در توان یا ظرفیت مجاز یک شرکت بیمه نباشد.
تفاوت کنسرسیوم و بیمه مشترک (Co-insurance)
این دو مفهوم به هم مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند:
- دامنه کاربرد: کنسرسیوم مفهومی گسترده در حقوق تجارت و همکاری‌های اقتصادی است و در حوزه‌هایی مانند ساخت‌وساز، بانکداری و توسعه زیرساخت‌ها نیز کاربرد دارد. بیمه مشترک، سازوکاری در صنعت بیمه است که طی آن چند بیمه‌گر، سهم‌های مشخصی از یک ریسک را می‌پذیرند.
- نحوه تقسیم مسئولیت: در بیمه مشترک، سهم هر بیمه‌گر از پوشش بیمه‌ای و تعهدات مربوط به آن، طبق بیمه‌نامه و توافق اعضا تعیین می‌شود. در سایر انواع کنسرسیوم نیز مسئولیت اعضا به قرارداد و مقررات حاکم بر همکاری آن‌ها بستگی دارد و ممکن است مشترک یا تضامنی باشد.
وضعیت حقوقی کنسرسیوم در بازار بیمه ایران
در بازار بیمه ایران، برای پوشش ریسک‌های بزرگ و پروژه‌های صنعتی، از همکاری چند شرکت بیمه استفاده می‌شود. یکی از چارچوب‌های قانونی مرتبط با این همکاری‌ها، آیین‌نامه شماره ۹۵ شورای عالی بیمه با عنوان «ضوابط مربوط به بیمه مشترک» است.
- ساختار بیمه مشترک با راهبر: در این سازوکار، یک شرکت بیمه به‌عنوان بیمه‌گر راهبر انتخاب می‌شود تا هماهنگی‌های لازم را با سایر بیمه‌گران عضو انجام دهد. برای تشخیص دقیق الزامات قانونی و جایگاه اصطلاح «کنسرسیوم» در قراردادهای بیمه‌ای، باید به متن آیین‌نامه و اصلاحات احتمالی آن مراجعه کرد.
- نقش بیمه‌گر راهبر: راهبر وظایفی را که در چارچوب مقررات و توافق اعضا به او واگذار شده است، انجام می‌دهد. این وظایف می‌تواند شامل هماهنگی در ارزیابی ریسک، مذاکره درباره نرخ و شرایط بیمه، صدور بیمه‌نامه و پیگیری امور اجرایی قرارداد باشد. شرایط انتخاب و حدود اختیارات راهبر تابع مقررات مربوط است.
- ثبت سهم بیمه‌گران: سهم هر یک از شرکت‌های بیمه در پوشش ریسک و نحوه مشارکت آن‌ها در تعهدات باید در اسناد بیمه مشترک مشخص شود. «کلوز بیمه مشترک» از جمله اسنادی است که برای ثبت این اطلاعات و تعیین چارچوب همکاری بیمه‌گران استفاده می‌شود.