تشدید خطر به هرگونه تغییری در وضعیت، ماهیت یا شرایط موضوع بیمه در طول مدت اعتبار قرارداد گفته می‌شود که موجب افزایش احتمال وقوع حادثه یا بالا رفتن شدت خسارت شود؛ به‌طوری‌که اگر این شرایط پیش از انعقاد بیمه‌نامه وجود داشت، شرکت بیمه یا حاضر به پذیرش ریسک نمی‌شد یا قرارداد را با نرخ حق‌بیمه بالاتر و شرایط محدودکننده‌تری منعقد می‌کرد.
تکالیف بیمه‌گزار طبق قانون
مطابق ماده ۱۶ قانون بیمه، بیمه‌گزار موظف است هرگونه افزایش ریسک را در مهلت قانونی به اطلاع بیمه‌گر برساند:
- تشدید خطر ناشی از عمل خود بیمه‌گزار: چنانچه افزایش خطر بر اثر اقدامات خود بیمه‌گزار باشد (مانند تبدیل یک انبار مسکونی به کارگاه جوشکاری یا انبار مواد قابل اشتعال)، او موظف است این موضوع را بلافاصله به شرکت بیمه اعلام کند.
- تشدید خطر خارج از اراده بیمه‌گزار: اگر این تغییر وضعیت ناشی از عمل بیمه‌گزار نباشد (مانند راه‌اندازی کارخانه پرخطر در مجاورت ساختمان موضوع بیمه)، او باید ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ اطلاع، مراتب را به‌صورت رسمی به بیمه‌گر گزارش دهد.
اختیارات بیمه‌گر پس از اطلاع از تشدید خطر
پس از دریافت گزارش تشدید خطر، شرکت بیمه با ارزیابی مجدد ریسک، یکی از این تصمیم‌ها را می‌گیرد:
- پیشنهاد حق‌بیمه اضافی: نرخ ریسک را دوباره محاسبه می‌کند و حق‌بیمه متناسب با خطر جدید را به بیمه‌گزار پیشنهاد می‌دهد. اگر بیمه‌گزار این افزایش را بپذیرد و پرداخت کند، قرارداد با شرایط جدید ادامه می‌یابد.
- فسخ بیمه‌نامه: چنانچه بیمه‌گزار حاضر به پذیرش یا پرداخت حق‌بیمه اضافی نشود، یا اصولاً بیمه‌گر ریسک جدید را غیرقابل پوشش بداند، حق فسخ قرارداد بیمه را دارد.
ضمانت اجرای عدم اعلام تشدید خطر
- کاهش یا رد خسارت (قاعده نسبی حق‌بیمه): اگر تشدید خطر به بیمه‌گر اعلام نشود و خسارتی رخ دهد، شرکت بیمه با استناد به نقض تعهدات قراردادی، می‌تواند خسارت پرداختی را به نسبت حق‌بیمه قبلی به حق‌بیمه واقعیِ ریسکِ جدید کاهش دهد (اعمال قاعده نسبی) یا در شرایط تخلف عمدی، از پرداخت خسارت خودداری کند.
- مطالبه خسارت توسط بیمه‌گر: اگر تشدید خطر ناشی از عمل عمدی بیمه‌گزار باشد و به شرکت بیمه خسارتی وارد کند، بیمه‌گر می‌تواند علاوه‌بر فسخ قرارداد، جبران خسارت‌های وارده را از طریق مراجع قضایی مطالبه کند.