بیمه اختیاری به انواع بیمه‌ای گفته می‌شود که برخلاف بیمه اجباری، در انعقاد و انتخاب نوع پوشش آن اختیار کامل با بیمه‌گزار و بیمه‌گر است و هیچ الزام قانونی برای تهیه آن وجود ندارد. افراد پس از ارزیابی ریسک‌های خود (خطراتی که ممکن است برایشان رخ دهد و میزان خسارت احتمالی آن‌ها)، درصورت نیاز اقدام به خرید این بیمه‌ها می‌کنند.
نکته مهم اینکه عبارت «بیمه اختیاری» در ادبیات بیمه ایران دو معنای متفاوت دارد که باید از هم جدا شوند:
۱. بیمه اختیاری در بیمه‌های بازرگانی
در بیمه‌های بازرگانی (تجاری)، بیمه اختیاری یعنی خرید پوشش بیمه‌ای کاملاً به انتخاب و میل بیمه‌گزار است. رایج‌ترین نمونه‌ها:
- بیمه بدنه اتومبیل: جبران خسارت وارد به خود خودرو در تصادف، سرقت و بلایای طبیعی (برخلاف شخص ثالث که اجباری است).
- بیمه آتش‌سوزی، صاعقه و انفجار: پوشش ساختمان، منزل و تجهیزات (نسخه اجباری آن فقط شامل آتش‌سوزی ساختمان‌های مسکونی است).
- بیمه عمر و سرمایه‌گذاری: تامین آینده مالی خانواده و پس‌انداز همراه با پوشش فوت.
- بیمه حوادث انفرادی: جبران غرامت نقص عضو، فوت و هزینه پزشکی ناشی از حوادث.
- بیمه درمان تکمیلی: پوشش هزینه‌های مازاد بر بیمه پایه.
- بیمه‌های مهندسی، باربری و مسئولیت حرفه‌ای.
۲. بیمه اختیاری در تأمین اجتماعی (بیمه خویش‌فرما)
سازمان تأمین اجتماعی برای افرادی که بیمه اجباری ندارند – مانند خانه‌داران، افراد بدون شغل یا شاغلان بدون بیمه – امکان بیمه شدن به‌صورت خویش‌فرما (اختیاری) را فراهم کرده است:
- فرد خودش به شعبه تأمین اجتماعی مراجعه کرده، قرارداد می‌بندد و حق بیمه را شخصاً می‌پردازد.
- نرخ حق بیمه: حدود ۲۷٪ دستمزدی که خود فرد به‌عنوان مبنای محاسبه انتخاب می‌کند (در بیمه اجباری این نرخ ۳۰٪ است).
- تفاوت با بیمه اجباری: بیمه اختیاری مشمول بیمه بیکاری و مزایای قانون کار نیست، اما مزایای بازنشستگی، ازکارافتادگی، فوت، درمان و کفن‌ودفن را دارد.
- عدم پرداخت به‌موقع حق بیمه موجب ابطال قرارداد می‌شود.
نکته پایانی
تقسیم «اجباری/اختیاری» دقیقاً منطبق بر تقسیم «اجتماعی/بازرگانی» نیست؛ چون برخی بیمه‌های بازرگانی هم اجباری‌اند (مانند بیمه شخص ثالث). معیار اصلی، وجود یا عدم وجود الزام قانونی است، نه نوع سازمان صادرکننده بیمه‌نامه.